Новости

Песня "в лесу родилась ёлочка"  - "Ой соо түроо хасуури" 

1.В лесу родилась елочка,
Ой соо түроо хасуури,
В лесу она росла,
Ой соо тэрч ургаа,
Зимой и летом стройная,
Үбэл баа зундаа жэрэгэр,
Зеленая была.
Ходол ногоон байгаа.

2.Метель ей пела песенку:
Шуурган тэрээндээ дуу дуулана
"Спи, елочка, бай-бай!"
«Унтыш, хасуури, баю-бай»!
Мороз снежком укутывал:
Хүйтэн жавар цасаар хучажа:
"Смотри, не замерзай!"
«Даараад намда үзэ!»

3.Трусишка зайка серенький
Аймхай борохон чандаган
Под елочкой скакал.
Хасуури доро гуйгоо.
Порою волк, сердитый волк
Заримдаа чоно,ууртай чоно
Рысцою пробегал.
Хатаржа гүйсэн.

4.Чу! Снег по лесу частому
Чу! Цас удхэхэн ой соогоо 
Под полозом скрипит;
Чараг доро хабирна;
Лошадка мохноногая
Сэгсэгэр хүлтэй морин
Торопиться, бежит.
Гүйдлээрээ яарана.

5.Везет лошадка дровенки
Морихон түлеэ чэрэжэ,
А в дровнях старичок, [мужичок]
Түлеэн соо үбгэжоол,
Срубил он нашу елочку
Сабшаа манай хасууриимнай
Под самый корешок.
Үндэсэн хурэтэр.

Теперь она, нарядная,
Тиигээд мүнөө иимэ гоё
На праздник к нам пришла
Найрта манда ерээ
И много, много радости
Олон, олон баярнууды 
Детишкам принесла
Хүүгэдтэ асараа.

Слова Раиса Адамовна Кудашева 
Музыка - Леонид Карлович Бекман 

Хяагтын аймагай Хоронхойн сургуулиин сурагшад оршуулаа.
Перевод песни сделали участники конкурса по бурятскому языку ЭХЭ ХЭЛЭН МАНАЙ БАЯЛИГ школьники из Харанхойской Средней Общеобразовательной Школы Кяхтинского района. 

В Буддийском университете "Даши Чойнхорлин" им. Дамба Даржа Заяева завершился XXVI конкурс по бурятскому языку"Эхэ Хэлэн -Манай Баялиг" , который прошел при поддержке Информ Полис.

Результаты конкурса по бурятскому языку среди школьников "Эхэ Хэлэн -Манай Баялиг". 
Участие приняли 70 команд , общее количество участников составило свыше 650 человек. 
Конкурс прошел при поддержке ИНФОРМ ПОЛИС . 
Первые три места заняли команды: 
1. Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда сургуулиин "Жэмбүүр" бүлгэм. набрав общее количество баллов - 98,6
2. Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг. 98
3. Сэлэнгын аймагай Жаргалантын дунда сургуули. 92,7

Результаты по номинациям и общий список по местам смотрите ниже:


«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ». 
БҮГЭДЭ БУРЯАДАЙ СУРГУУЛИНУУДАЙ ХООРОНДО ҮНГЭРЖЭ БАЙДАГ 
XХVI НААДАМАЙ ДҮНГҮҮД

«БУРЯАД ХЭЛЭН»
гэжэ номинациин зургаан үрөөнүүдэй Эрхим бүлэгүүд
1. Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг
2. Хориин аймагай Ааланай дунда сургуули
3. Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда сургуули
4. Захааминай аймагай Хуртагын дунда сургуули
5. Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда сургуулиин "Жэмбүүр" бүлгэм
6. Сэлэнгын аймагай Жаргалантын дунда сургуули

ЭТИГЭЛ ХАМБАДАА ЗАЛЬБАРАЛ, ДОНШУУР МААНИ, САГААН ДАРА ЭХЫН МАГТААЛ
I СУУРИ Сэлэнгын аймагай Жаргалантын дунда сургуули
II ҺУУРИ Хориин аймагай Ааланай дунда сургуули
III ҺУУРИ Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг


ОРОД ДУУНУУДЫЕ БУРЯАДААРАА ДУУЛАЯ

I СУУРИ Хурамхаанай аймагай Уланхаанай дунда сургуули
II СУУРИ Захааминай аймагай Үлэгшэнэй дунда сургуули
III СУУРИ Буряад Уласай үндэсэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат

«Саяны» гэсэн Тунхэнэй нютагай нэгэдэл , Забанова Оюна Александровна 
Микрофон «Дуулаха дуратайб» 10-ти лучшим командам
- Ахын аймагай Өөрлигэй дунда сургуули
- Ахын аймагай Сорогой интернат- сургуули
- Баргажанай аймагай Лугшаханай дунда сургуули
- Захааминай аймагай Михайловкын дунда сургуули
- Захааминай аймагай Мэлын дунда сургуули
- Захааминай аймагай Хуртагын дунда сургуули
- Хориин аймагай Ааланай дунда сургуули

УРАН ГАРТАН
I СУУРИ Дармаева Лена, Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг
II ҺУУРИ Табхаева Хэшэгма, Захааминай аймагай Үлэгшэнэй дунда Сургуули
III СУУРИ Унсуева Алтана, Ахын аймагай Өөрлигэй дунда сургуули

МОДОН ДАРХАН
I СУУРИ Цыбиков Хангал, Захааминай аймагай Хуртагын дунда сургуули
II СУУРИ Сыренов Алдар, Ахын аймагай Өөрлигэй дунда сургуули
III СУУРИ Раднаев Хайдап, Улаан-Үдэ хотын «Зандан Жуу» түб

УРАН БАРИМАЛ
I СУУРИ Рампилова Адиса, Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда сургуулиин "Жэмбүүр" бүлгэм
II СУУРИ Цыдыпова Катияни, Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази
III СУУРИ Тушинова Галина, Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда сургуулиин "Үетэн" бүлгэм


ХАМБА ЛАМЫН ШАН АБАЛГЫН ТЭМСЭЭН
I СУУРИ Батуева Юлия, Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда сургуулиин "Жэмбүүр" бүлгэм
II СУУРИ Раднаева Алтана, Хориин аймагай Ааланай дунда сургуули
III СУУРИ Чойдонов Арсений, Зэдын аймагай Петропавловкын суглуулагдамал бүлэг

 

1. Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда сургуулиин "Жэмбүүр" бүлгэм. 98,6
2. Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг. 98
3. Сэлэнгын аймагай Жаргалантын дунда сургуули. 92,,7
4 Хориин аймагай Ааланай дунда сургуули 92,6
5 Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази 88,3
6. Ахын аймагай Өөрлигэй дунда сургуули 87,5
7. Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда сургуули 87,1
8. Захааминай аймагай Мэлын дунда сургуули 87
9. Захааминай аймагай Үлэгшэнэй дунда сургуули 85,8
10. Захааминай аймагай Хуртагын дунда сургуули 83
11. Буряад Уласай үндэсэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат 81,8
12. Зэдын аймагай Гэгээтэйн дунда сургуули 81,5
13. Сэлэнгын аймагай Ноёхоной дунда сургуули 78,5
14. Хяагтын аймагай суглуулагдамал "Найрамдал" бүлэг 76
15. Сэлэнгын аймагай Галуута нуур хотын 4-дэхи дунда сургуули 75,6
16. Улаан-Сүхэ аймагай Шаргалжанай дунда сургуули 72,3
17. Хурамхаанай аймагай Уланхаанай дунда сургуули 71,2
18. Баргажанай аймагай Лугшаханай дунда сургуули 71,1
19. Ахын аймагай Сорогой интернат- сургуули 68,2
20. Хяагтын аймагай Алтайн дунда сургуули 67,2
21. Зэдын аймагай Петропавловкын суглуулагдамал бүлэг 66,3
22. Сэлэнгын аймагай Үбэр -Зөөхэйн дунда сургуули 64,1
23. Хяагтын аймагай Ехэ-Нугын дунда сургуули 62
24. Хяагтын аймагай Хоронхойн дунда сургуули 61,2
26. Улаан-Үдэ хотын 54-дэхи дунда сургуулиин "Дүхэриг" бүлэг 60,7
25. Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда сургуулиин "Үетэн" бүлгэм 60,7
27. Ивалгын аймагай Гэльбэрын дунда сургуули 59,3
28. Улаан-Үдэ хотын «Зандан Жуу» түб 59,2
29. Яруунын аймагай Мужыхын дунда сургуули 57,1
30. Захааминай аймагай Михайловкын дунда сургуули 54,2
31. Мухаршэбэрэй аймагай Галтайн дунда сургуули 53,5
32. Зэдын аймагай Дэрэстэйн дунда сургуули 53,2
33. Ивалгын аймагай Ивалгын дунда сургуули 52
34. Зэдын аймагай Цагаатайн дунда сургуули 51,9
35. Загарайн аймагай Асагадай ба Эрхиригэй сургуулинуудай суглуулагдамал бүлэг 51,5
36. Ивалгын аймагай Ивалгын дунда сургуулиин «Баян Тугад» бүлгэм 50,5
37. Зэдын аймагай Боргойн дунда сургуули 49,5
38. Улаан-Үдэ хотын суглуулагдамал "Тэрэнги" бүлэг 47,3
39. Ивалгын аймагай Доодо-Ивалгын дунда сургуули 43,7
40. Ивалгын аймагай Сотниковой дунда сургуули 1-дэхи бүлэг 40,5
41. Сэлэнгын аймагай Галуута нуур хотын 1-дэхи ба 6-дахи дунда сургуулинуудай «Эбтэй бүлгэм» 40,2
42. Сэлэнгын аймагай Новоселенгинскын интернат- сургуули 39
43. Ивалгын аймагай Дээдэ-Ивалгын дунда сургуули 38,5
44. Зэдын аймагай Инзагатын дунда сургуули 36,5
45.Ивалгын аймагай hужаагай дунда сургуулиин «Мушэд» бүлгэм 36,5
46.Улаан-Үдэ хотын 28-дахи Элүүржэлгын интернат-сургуули 34,7
47.Улаан-Үдэ хотын 2-дохи дунда сургуули 34,7
48. Зэдын аймагай Дээдэ-Ториин дунда сургуули 33
49. Улаан-Үдэ хотын 26-дахи дунда сургуули 32
50. «Буряад үнэн» сониной "Найдал" бүлэг 31,5
51. Улаан-Үдэ хотын 38-дахи дунда сургуули 29,7
52. Сэлэнгын аймагай Новоселенгинскын дунда сургуули 28,5
53. Улаан-Үдэ хотын 47-дохи дунда сургуули 28
54. Улаан-Үдэ хотын 56-дахи дунда сургуули 27,5
55. Ивалгын аймагай Гүрэльбын дунда сургуули 27
56. Хяагтын аймагай Баян-Булагай дунда сургуули 25,5
57. Улаан-Үдэ хотын 51-дэхи дунда сургуули 25
58. Улаан-Үдэ хотын 8-дахи дунда сургуули 25
59. Улаан-Үдэ хотын 9-дэхи дунда сургуули 25
60. Хяагтын аймагай Субэгтын дунда сургуули 24,2
61. Ивалгын аймагай сужаагай дунда сургуулиин «Одод» бүлгэм 22,5
62. Сэлэнгын аймагай Загастайн дунда сургуули 21,5
63. Улаан-Үдэ хотын 17-дохи дунда сургуули 20,2
64. Ивалгын аймагай Сотниковой дунда сургуули 2-дохи бүлэг 14,5
65. Улаан-Үдэ хотын 64-дэхи дунда сургуули 14
66. Сэлэнгын аймагай Юрөөгэй дунда сургуули 12,7
67. Улаан-Үдэ хотын 44-дэхи дунда сургуули 12,5
68. Улаан-Үдэ хотын 43-дахи дунда сургуули 12
69. Хяагтын аймагай Хяагтын Адагай дунда сургуули 10,5
70. Улаан-Үдэ хотын 55-дахи дунда сургуули 3

Хулгана сагта (һүни дунда — 23:00-1:00) түрэһэн хүн хэшэг ехэтэй, хайшаа ошоноб олзо олохо, шударгуу зөөлэн аашатай. 

Монгол туургата арад зон эртэ дээрэ үеһөө саг тухай нарин ойлгосотой байһан бэлэй. Тэдэнэй байдалдаа тааруулан болбосоруулжа, хэрэглэһээр ерэһэн һэеы гэр болбол нэгэ ёһондоо сагаа тодорхойлон мэдэхэ зэбсэг «наранай сагай» үүргэ гүйсэдхэдэг байһан гээшэ. Һэеы гэрэй тооноор ороһон наранай гэрэл гэр соо сохом юун дээрэ тудаһаарнь хэды саг болоһые тодорхой мэдэжэ болохо юм. 

«Мэргэд гарахын орон нэрэтэ барамидай аймаг оршобой» гэдэг номдо: «Үбшэгүй хүнэй 360 амисхалые нэгэ мүшэ, жаран мүшые нэгэ хоног, гушан хоногые нэгэ һара, арбан хоёр һарые нэгэ жэл» гэжэ бэшэһэн байдаг. Нэгэ хоногые 12 саг болгожо хубаагаад, хоногой сагые 12 жэлэй нэрээр нэрлэһэн байдаг. Иимэһээ нэгэ сагынь мүнөөнэй хоёр сагтай таараха болоно: 

Хулгана — һүни дунда — 23:00-1:00 
Үхэр — һүни дундын хойно — 1:00-3:00 
Бар — гэгээ шарлаха — 3:00-5:00 
Туулай — үүр сайха — 5:00-7:00 
Луу — наран мандаха — 7:00-9:00 
Могой — наран хөөрэхэ — 9:00-11:00 
Морин — үдэ дунда — 11:00-13:00 
Хонин — үдэ хэлбыхэ — 13:00-15:00 
Бишэн — наран орохын урда — 15:00-17:00 
Тахяа — наран орохо (жаргаха) — 17:00-19:00 
Нохой — боро хараан — 19:00-21:00 
Гахай — одод гараһан хойно — 21:00-23:00 

Үбэлэй гурбан һарада луу сагта наран гарадаг, харин хабар зунай һарануудта туулай сагта гарадаг байна. 

Ямар сагта түрэһөөрнь хүнэй хуби заяа, зан абариие тодорхойлхо аргые монголшууд зурхайн номдоо эли тодоор үгүүлһэн байдаг: 

Хулгана сагта түрэһэн хүн хэшэг ехэтэй, хайшаа ошоноб олзо олохо, шударгуу зөөлэн аашатай. 

Үхэр сагта болбол үгэ сэхэ, үлзытэ болохо. 

Бар сагта түрэһэн хүн хэшэг ехэ, бэлэг түргэн, хүнэй үгэ дуулахагүй. 

Туулайда болбол нэрэ олохо, эдихэ, үмдэхэ юумэн элбэг. 

Луу сагта түрэһэн хүн эдихэ, үмдэхэ юумэн элбэг, наһа нэмэхэ бүреэ олзо олохо. 

Могой сагта түрэһэн хүн ааша һайн болобошье, хүрьгэндөө халатай. 

Морин сагта түрэһэн хүн ааша һайтай, ураг түрэлдөө хүндэлэгдэхэ. 

Хонин сагта түрэһэн хүн ааша һайн, ёһо түрые мэдэхэ, хэшэг ехэтэй. 

Бишэн сагта түрэһэн хүн бэлэг түргэн, үйлэ амгалан, һайн байна. 

Тахяа сагта түрэһэн хүн зүб һайн ябаха. 

Нохой сагта түрэһэн хүн сэдьхэл хомхой, жэжэ юумэндэ зобохо. 

Гахай сагта түрэһэн болбол эдихэ, үмдэхэ юумэн элбэг, мэргэн үгэтэй гэжэ бэшэһэн байдаг.

1) Үглөө бүри шэнээр уһа бусалгаад уухада, эгээ шадалтай эм болохо

2) Һүниндөө бусалгаһан уһан ба бэлдэһэн сай хонуулжа, үглөөдэрынь уубал, хоро болохо

3) Үглөө бүри үхэртэ худагай ус уулгабал, тэрэ үхэр дааража, тураха

4) Хүбшэ тайгада нэгэ үдэрөөр гарахадаа, гурбан хоногой эдеэ абаха хэрэгтэй

5) Хонидоо халуунай сагта хужарлуулхада, голдо бэшэ хадын бооридо элһэн дээрэ хэбтүүлхэдэ таргалха

6) Ургын хэрэг юум гэбэл, үбшэн хони ургаар барижа эмшэлхэ ба мори барижа һургаха

7) Гаазай дулаан агаар ба арһа халаана, модоной ба нүүрһэнэй дулаан мяха халаана, хониной шэбхын дулаан яһанай сэмгэ халаана

8) Тэмээн ботого гаргаад, долоон хоног үбдэдэг, тиимэ ушарһаа басагадта тэмээнэй нооһон хубсаһа үмдэхэдэ муу

9) Абаһаа яһа, эжыһээ шуһа болон бусад бэеын юумэ абадаг, тиимэ ушарһаа, аба эжыгээ хүндэлхэ ёстой

10) Эрэ хүнэй наһатай болоходо, зүрхэнэй хана болон һудал зузаарна, тиимэ ушарһаа арһа элдэжэ байбал, зүрхэн нимгэн байжа, удаан наһална

11) Хүнэй гарай хурган рид хубилгаанай эдитэй гэдэг, тиимэһээ гараараа ажаллажа шадаха хүн нэрэ алдартай, сүлөө байха (удхынь гаргана гүб?)

12) Һэеы гэртэ нэгэ сагай туршада агаар дүшэ дахин һэлгэгдэнэ, шулуун гэртэ нэгэ хоногто хоёр дахин һэлгэгдэнэ

13. һанал зориг (воля) хүсэтэй, бата бэшэ, өөртөөл байха еһотой (Юун гэһэн удхаб?)

14. Хүниие магтаад, омогоо даранабди, хүниие хараагаад, өөрыгөө хараалганабди

15. Хүнэй бэе олохо гээшэ ехэ хүндэ. Жэшээ:
а) Олон сагаан будаа зүүнэй үзүүр дээрэ адхахада, али нэгэнэйнь тэрэ үзүүр дээрэ тогтоһонтой адли.
б) Хана руу шэдэһэн олон борсогой (горохой) али нэгэнэйнь ханада тогтоһонтой адли
в) Зуун жэл соо нэгэ дахин мэлхэйн уһанһаа бултайхада, хүзүүндэнь хомууд углаһантай адли

16) Эсээб гэһэн бодол ухаандал байдаг, бэедэ тэрэ үгы

17) Нэгэ юумэ(хэрэг)эхилээд,хаяхада ехэ муу

18) Милаанай баярта Умай тэнгэри баярлуулна

19) Нэгэ юумэ эхилхэдээ,заабол ухаандаа удаан тогтоожо үзэгты (Этигэлэй Хамбын сургаалаас)

20) Хии мори хиисхүүлхын эрдэм, хүнэй 6 эрхэ:
а) нюдөөрөө хараха
б) шэхээрээ соносохо
в) хамараараа үнэрдэхэ
г) хэлээрээ амасаха
д) арһаараа мэдэрхэ
е) сэдьхэлээрээ ойлгохо……гээшые хурсаар барихын түлөө

Лекция "Буряад хэлэнэй ерээдүй / Будущее бурятского языка", ректора буддийского института Даши Чойнхорлин, доктора буддийской философии Геше Дымбрыл багша.

Зал заседаний Ученого совета Бурятского государственного университета 

Брайван дасанай Гендунов Тумэн лама алдартай Агатова "Тёмная ночь" гэдэг дуунай үгэ оршуулсани Балдан гуай бага зэргэ засаад одоо аялгада оруулжа байна.

Шунин харанхуй, ганса сумууд талаар эшхэрнэ
Ганса салхи утасаар шуудина, бүдэг мөчөд гялалзаан..
Шунин харанхуйд, чи минь хайр мэднэб, нойр үгэй 
Хүүгэдэй улгы дээр нюусаар, чи нуламс аршана.

Ямараар би хайртаб, гүнзэгы энхэрийн нюдэндэш
Яажа би хүсэнэб, тэдэндэ налах мүнөө, уруулараа...
Шунин харанхуй, хайр минь хуваана бидны
Бас зовуурьтай харанхы орон, бидны хооронд оршовоо.

Би чамда этигэнэм, хайрата минии эхнэрэм
Энэ этигэл, нады суманаас шунин харанхыд аварна...
Би баяртайб, би тайван, үхэлтэй байлдаанд 
Мэдээж хайраар нады угтахаш, надтай юүч болсон бол.

Үхэл айдас үгэй, хэд дахин тэрэнтэй би уулзааб
Тэрэ бас одоо над дээр ерээд, эргэнэ...
Чи нады хүлеэн, хүүгэдэй хажууд унтангүй
Тиимэ тул мэднэм, надтай ямарша юм болохогүй.

Ямаршье яhатан өөрын һайхан ёһо заншалтай байдаг. Буряад-монгол зон эдээнһээ илгаатай бэшэ, баһал өөрын, үндэһэтэнэй ёһо заншалтай зон гээшэ. Буряад-монголшуудай ёһо гурим бусад монгол угсаатанай ёһо гуримуудһаа илгаагүй, адли нэгэ хэб удхатай юм. Монгол арадай ёһо заншал - нүүдэлшэдэй, ангуушадай, сэрэгшэдэй шэрүүн ажабайдалһаа бии болоһон гүн удхатай һайхан ёһо заншал. Ёһо заншалаймнай эдэ дүримүүд таһарангүй, хэдэн үе дамжажа мүнөө хүрэтэр ерээ. 

Хүн ахатай, дэгэл захатай гэһэн хойноо, буряад-монгол ёһо заншалай дүримүүд: 

1. Наһатай хүниие хүндэлхэ ушарта, «бууралһаа һургаал аба, болоһонһоо ама хүрэ» гэдэг. Наһатай хүниие хүндэлжэ, дээрэ, гэрэй хормойдо һуулгадаг. «Ши» гэжэ хандадаггүй, хажуудань байхадаа элдэб янзын ааша гаргадаггүй. 

2. Аха хүндэ хандахадаа, «та» гээд хандадаг, үгы һаа энээнэй, тэрээнэй баабай, эжы, ахай, абгай гэжэ хандаха ёһотой. Холын, хари хүниие ород маягаар нэрэ обогоорнь нэрлэдэг. 

3. Эхэ эсэгын һургаал үнэтэй юм гэһэниие бүхөөр хадуужа, һанажа ябаха хэрэгтэй. 

4. Эхэ эсэгынгээ урдаһаа бү дуугара – сээртэй юм. Эхэ эсэгэдээ «ши» гэжэ хандахагүй, хэлэһэн үгэнүүдынь шагнажа ябаха хэрэгтэй. 

5. Аха эгэшэнэрээ, түрэл гаралаа нэрээрнь ахай, абгай, нагаса, абга болон бусад түрэлнүүдые тэмдэглэһэн үгэнүүдые нэмээн хүндэлжэ нэрлэхэ ёһотой. 

6. Хүгшэрһэн эхэ эсэгэеэ үргэхэ, тэжээхэ гээшэ ургаһан үхибүүдэй уялга. Түрэл хүнэй үншэрөөд, үргэхэ үригүй байбал, заатагүй асаржа үргэдэг ёһо заншал бии. 

7. Хадам эхэ эсэгэ хоёроо хүндэлхэ хэрэгтэй. 

8. Буряад-монгол зон түрэлэйнгөө хүүгэдэй үншэрөө һаа, орхидоггүй, бусад зондо үгэдэггүй. Нэгэ түрэлынь тэдэ хүүгэдые гэртээ абадаг. 

9. Хүүгэдтэ бага наһанһаань жэшээ харуулжа, ажалдаа абан дахуулжа, ажалда һургажа ябаха эхэ эсэгын уялга. Үхибүүдэйнь ажал хэжэ шадахагүйдэ, эхэ эсэгын нэрэ хухарха. Юушье хэжэ һургаагүй гэжэ дүтын тойрогшо зон хөөрэлдэхэ. 

10. Эхэ эсэгынь энэ уялгаяа зүбөөр дүүргэжэ шадаагүй һаань, үри хүүгэдэйнгээ урда гэмээ мэдэрхэ ёһотой. Таанадһаа боложо хүүгэдтнай харгыгаа алдажа, төөрижэ, ехэ зоболоной гашуун амтые өөр дээрээ үзэхэ юм. 

11. Гэртэ ороһон айлшадые мэндэшэлжэ угта, сай хэжэ үгэ, хэрэгыень мэдээд, аргатай һаа, туһала, ябахадань үдэшэхэ ёһотойт.

Жээ! Эрдэниин шанараар бутэhэн haбан соо 
hайхан эмын эрдэнь найруулhан hайн ундаа 
Лама идам гурбан эрдэнидэ ургэhэноо
Цогто ушарал баяр дэлгэруулжэ уйлдэ. 

Эрдэниин шанараар бутэhэн hабан соо 
hайхан эмын эрдэнь найруулhан hайн ундаа 
Богдо аба сагаан убгэн шамда ургэhэноо 
Согто ушарал баяр дэлгэруулжэ уйлэдэ. 

Эрдэниин шанараар бутэhэн hабан соо 
hайхан эмын эрдэнь найруулhан hайн ундаа 
Тэнгэри лусадай суглаануудта ургэhэноо
Согто ушарал баяр дэлгэруулжэ уйлдэ!

Фильм на бурятском языке с русскими субтитрами повествует о сакральной сущности и многозначности серебра в культуре Бурятии. Мастера-дарханы, священнослужители, искусствоведы, краеведы и ученые Бурятии рассуждают о функциях и многозначности этого ценного металла, который издревле считался оберегом. Еще с давних лет люди знали, что серебро обладает антибактериальным свойством, поэтому из серебра создавали не только украшения, но и домашнюю утварь. Фильм знакомит с уникальными изделиями из серебра, выполненными бурятскими мастерами-кузнецами конца XIX – начала XX века. Особое место уделено дару бурятских кузнецов - дарханам. При съемке фильма использованы экспонаты из фондов Национального музея Бурятии. 

Фильм создан в рамках программы «Сохранение и развитие бурятского языка в Бурятии». И призван распахнуть двери в мир бурятской культуры и языка. 

Сталинградай байлдаан 1942 оной июлиин 17-hоо 1943 оной февралиин 2 болотор 200 үдэр ба hүниин туршада таhалгаряагүй yргэлжэлhэн байна. Энэ асари ехэ тулалдаан Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда, бүхы Дэлхэйн 2-дохи дайнда үндэhэн хубилалтын эхи табяа hэн. Германиин 6-дахи, 4-дэхи танкова арминуудай фашис булимтарагшад Сталинград хотые булимтаран эзэлжэ абахын тула хархис шунахайгаар добтолоо. 

Сталинградска (командалагша генерал-полковник А.И. Еременко), Донской (командалагша генерал-лейтенант К.К. Рокоссовский), Баруун-Урда фронтнуудай (командалагша генерал-лейтенант Н.Ф. Ватутин) сэрэгшэд, илангаяа генерал В.И. Чуйковой ударидаhан 62-дохи арми фашистнуудтай эрэлхэг зоригтойгоор тулалдажа, шанга добтолгыень зогсооhон байгаа. Энэ байлдаанда хоер талаhаа айхабтар ехэ хyсэн – 2,5 миллион сэрэгшэд, 2 мянга шахуу танкнууд, 2 мянга гаран самолет болон бусад ехэ буу зэбсэгүүд хабаадуулагдаhан байдаг. 

Буряад ороноймнай олон тоото сэрэгшэд Волго мүрэнэй эрье дээрэ болоhон асари ехэ байлдаанда хабаадаа. Харин эдээн сооhоо 1450-яад сэрэгшэднай тэндэ баатарай үхэлѳѳр унаhан юм. 
Аймагаймнай нютаг болон сомонуудаар абажа харабал, Сталинградай байлдаанда хабаадаhан сэрэгшэд хэд байгааб гэбэл, иимэ: 
Дээдэ-Хэжэнгын сомон 

Рядовой зэргэтэй Бадмацыренов Жалсан Базарович 1913 ондо Эдэрмэгтэ түрэhэн, 1942 оной июлиин 25-hаа 1945 оной май болотор тyмэр харгын батальоной бүридэлдэ дайлалдаhан. «Шэн зоригой түлѳѳ», «Сталинградые хамгаалhанай түлѳѳ» ба «Германиие илаhанай түлѳѳ» медальнуудаар шагнагдаhан. 

Ахалагша сержант Дугаров Ринчин-Доржо Дугарович (зурагта) 1922 ондо Хѳѳрхэдэ түрэhэн, 1942 оной ноябрьhаа 1943 оной январь болотор Донской фронтын бүридэлдэ дайлалдаhан. Алдар Солын III шатын орденоор, «Сталинградые хамгаалhанай түлѳѳ» ба «Германиие илаhанай түлѳѳ» медальнуудаар шагнагдаhан. 
Рядовой зэргэтэй Манхаев Машан Мункуевич 1916 ондо Хѳѳрхэдэ тyрэhэн, 1942 оной ноябриин 19-hѳѳ 1943 оной февралиин 1 болотор Донской фронтын бүридэлдэ дайлалдаhан. «Сталинградые хамгаалhанай түлѳѳ» ба «Германиие илаhанай түлѳѳ» медальнуудаар шагнагдаhан. 
Рядовой зэргэтэй Моисеев Федор Филиппович 1922 ондо Шэтын областиин Доложино тосхондо түрэhэн, 1942 ондо июлиин 15-hаа августын 15 болотор Сталинградска фронтын бүридэлдэ дайлалдаhан. «Германиие илаhанай түлѳѳ» медаляар шагнагдаhан. 

Рядовой зэргэтэй Павлов Кузьма Петрикеевич 1907 ондо Загарайн аймагай Шэнэ Бэрээн тосхондо түрэhэн, 1941 оной сентябриин 12-hоо 1945 оной апрелиин 20 болотор 42-дохи полкын бүридэлдэ дайлалдаhан. «Дайшалхы габьяагай түлѳѳ» 2 медаляар ба «Сталинградые хамгаалhанай түлѳѳ», «Прагые сүлѳѳлhэнэй түлѳѳ», «Германиие илаhанай тyлoo» медальнуудаар шагнагдаhан. 

Рядовой зэргэтэй Семенов Епифан Сафронович 1907 ондо Загарайн аймагай Шэнэ Бэрээн тосхондо тyрэhэн, 1942 оной ноябриин 19-hoo 1943 оной февралиин 3 болотор Донской фронтын 304-дэхи стрелково дивизиин бyридэлдэ дайлалдаhан. «Сталинградые хамгаалhанай тyлoo» ба «Германиие илаhанай тyлoo» медальнуудаар шагнагдаhан. 

Гвардиин ахалагша сержант Цыбикдоржиев Аюша Жимбеевич 1923 ондо Хooрхэдэ тyрэhэн, 1942 оной августhаа 1945 оной апрелиин 16 болотор 198-дахи гвардейскэ артиллерийскэ полкын бyридэлдэ дайлалдаhан. «Дайшалхы габьяагай тyлoo», «Сталинградые хамгаалhанай тyлoo» ба «Германиие илаhанай тyлoo» медальнуудаар шагнагдаhан. 
I статьягай старшина Цымпилов Палам Цыренович 1919 ондо Хooрхэдэ тyрэhэн, 1942 оной августhаа 1943 оной февраль болотор Сталинградска болон 1944 оной июльhээ 1945 оной майн 9 болотор I Белорусска фронтнуудай бyридэлнyyдтэ дайлалдаhан. Дайшалхы Улаан Тугай орденоор, «Шэн зоригой тyлoo», «Варшавые сyлooлhэнэй тyлoo», «Берлиниие абаhанай тyлoo» ба «Германиие илаhанай тyлoo» медальнуудаар шагнагдаhан.

Бато-Цырен Дугаров

19 мая 2018 года  в Буддийском университете "Даши Чойнхорлин" состоится ХXIV-й конкурс по Бурятскому языку «ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ" 

19 мая в Буддийском университете "Даши Чойнхорлин"  
20 мая в студии телеканала БГТРК Россия г. Улан-Удэ 
Положение XXIV конкурса. 
"Эхэ хэлэн – манай баялиг" Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын XXIV наадамай положени

Буддын шажантанай заншалта Сангхын дурадхалаар эмхидхэгдэнэ
Эбээн тэдхэгшэ: Буряад Уласай болбосоролой ба эрдэм ухаанай яаман
Наадамай зорилгонууд
* Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхэ, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ.
* Хүүгэд, залуушуулые буряад хэлэ үзэхэдэнь урмашуулан дэмжэжэ, түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг, түүхые саашань арьбадхан болбосоруулха хүсэл түрүүлжэ, түрэл арадай баялиг болохо эжы, абынгаа хэлэ хүндэлэн үргэлжэлүүлхэ хүсэл түрүүлхэ.
* Эхэ хэлэнэйнгээ нөөсэ баяжуулха зорилготойгоор үнгэрхэ даабаринуудаа үргэдхэхэ, хүүгэдэй зохёохы арга боломжо хурсадхаха.
 Наадамай үнгэрхэ болзор, хаяг:
* XXIV наадам 2018 оной 5 һарын 19-дэ «Даши Чойнхорлин» гэһэн Буддын шажанай Ехэ һургуулида үнгэрхэ (Ивалгын дасан). Бүридхэл: 9.00 – 10.00
Наадамда хабаадагшадта:
1. Найман хүнһөө бүридэһэн бүлгэм соо эхин, дунда, ахамад ангинуудай һурагшад заатагүй орохо ёһотой. Бүлгэмэй бүридэлдэ 70 хубинь басагад байха зэргэтэй (басагад буряад заншалаар үһэеэ гүрэхэ).
2. Анхан даабари бүхэндэ бүлэгүүдһээ тусхай бэлэдхэлтэй 1 гэшүүн ородог байгаа. Мүнөө энэ гуримаар «Уран гартан», «Уран дархан», «Уран баримал», «Хамба ламын шан абалгын тэмсээн» гэһэн номинациин гэшүүд хүдэлхэ. Харин бүлэгэй бэшэ гэшүүд хамта (4 хүн) Хэлэ хүгжөөлгын даабарида хабаадаха (бейджигүүдтэй байха). Тиимэһээ нэгэ үрөө соо 7-8 бүлэгүүд хамта орожо, даабаринуудые дүүргэхэ болоно (нэгэ доро 7-8 үрөө соо 50 гаран бүлэгүүд 1,5-2 часай туршада хүдэлхэ зэргэтэй).
Бүлэгөөрөө хабаадаха тэмсээнүүд: хонин талын «Блиц-урилдаан», «Бэлигүүн толи», үхэр талын; «Сэдэбтэ толи», «Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй». Эдэ урилдаануудта үхибүүд бүлэгөөрөө ороод, бүгэдэ нэгэ доро даабари дүүргэхэ. Наадамда ерэһэн бүхы бүлэгүүд үдэһөө урда туршалгаа гаража дүүргэхэ ёһотой.
3. Үдын хойно команданууд (8 хүн) үрөөнүүдээр таража, «Этигэл Хамбын магтаал», «Доншуур маани», «Сагаан Дара эхын магтаал» уншаха. Иимэ түхэлөөр үнгэрһэн урилдаанаймнай удаа бүхы оноонууд согсологдожо, һууринууд олгогдохо.
Наадамай эрилтэнүүд:
* Наадамда орогшод сүлөө сэдэбээр хөөрэлдэхэ, һанал бодолоо найруулан зохёохо дадал, дүршэлтэй байха.
* Нютаг бүхэниие түлөөлжэ ерэгшэд өөрынгөө нютаг хэлэн дээрээ хэлэхэ, хөөрэхэ, хэһэн ажалаа хамгаалха.
Нэмэлтэ мэдээсэл АНХАРАГТЫ: 
1. Наадамай гуримаар һурагшад танхимуудаар тарахадаа, бүлэгүүдээрээ хүдэлжэ, даабаринуудые дүүргэхэ. Бүлгэмүүдэй абаһан оноонуудаар һууринууд олгогдохо.
2. Наадамай эрилтээр эхин, дунда, ахамад ангинуудай һурагшад заатагүй оролсохо гэһэн заршам хубилгаһан бүлгэмүүдэй оноо дарагдаха. ЭНДЭ ГАНСА АХАМАД АНГИНУУДҺАА БҮРИДЭҺЭН БҮЛГЭМҮҮД ТУХАЙ ХЭЛЭГДЭНЭ.
3. Буряад хэлэ хүгжөөлгын даабарида жюриин гэшүүдэй табиһан оноонууд бүридхэгдөөд, нэгэ сэгнэлтээр табигдаха (Жэшээнь, блиц – 10 оноо, «Бэлигүүн толи” – 8 оноо, сэдэбтэ толи (дотороо 2 оноо табигдаха) 7,0+5.0 оноо , уран хөөрөөн – 10 оноо, гэртээ бэлдэһэн нютаг хэлэнэй толи – 8 оноо,  хамта = 48.0 оноо 6 даабарида).
НААДАМАЙ ШАТАНУУД
Табан хушуу мал гэгдэһэн морин, үхэр, хонин, ямаа, тэмээгээ үе наhаараа үдхэжэ hууhан буряад зоной ажабайдалые адууhа малhаа амяарнь харахын аргагүй юм. Тиимэһээ эхэ хэлэндээ зорюулһан «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадамай шатанууд үндэһэн шагай нааданай буудалнуудай нэрээр нэрлэгдэнхэй.
 
Шагайнууд хонин, ямаан, морин, үхэр, тэмээн гэһэн ондо ондоо үзэгдэлтэй байдаг юм. Хабтайжа бүхыгөөд унаһан шагайе «хонин» («бүхэ»), хонхойгоод унаһыень «ямаан» («хонхо»), бүтүү талаараа өөдөө хараад тогтоһониинь «морин», хээтэй хажуугаараа өөдөө хараһаниинь «үхэр», сомсойгоод тогтошоһониинь «тэмээн» («ёро») болодог юм.
 
I ШАТА
 
1. МОРИН ТАЛА
Нютаг хэлэнэй толи
 
2. ХОНИН ТАЛА
а) Блиц-урилдаан
б) Бэлигүүн толи
 
3. ҮХЭР ТАЛА: Баян хэлэтэй арад – ерээдүйтэй!
а) Сэдэбтэ (тематическа) толи
б) Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй
 
4. ЯМААН ТАЛА: Буян хэшэг уряалая!
а) Этигэл Хамбадаа зальбарал
б) Доншуур маани
в) Сагаан Дара Эхын магтаал
 
5. ТЭМЭЭН ТАЛА
а) Уран гартан
б) Уран баримал
в) Модон дархан
 
НААДАМАЙ ДҮРИМҮҮД
I ШАТА
ШАГАЙН МОРИН ТАЛА
Холо газарые ойртуулдаг, хариин зониие нэгэдүүлдэг, хазаар дараа хатартай морин эрдэниин нэрэтэй түрүүшын мүрысөөн.
Буряад хэлэнэй нютагай аялгын толи
Толи дээрэ багшанарай хэды жэл соо хүдэлжэ байһан ажалай дүн үнгэрһэн зун хараха аргатай болобобди. Нютаг хэлэнэй толинуудай түрүүшын толи – 6500 үгэтэй «Шаргалжан нютагай буряад-ород хэлэнэй толи» Санкт-Петербург хотодо «Просвещени» хэблэлдэ гаража, нютаг зондоо тараагдаа гэжэ дуулгая. Ном гараһанай баяр Арадай Хуралай ехэ танхим соо 8 һарын 24-дэ үнгэрөө. Мүнөө хэблэлдэ Харлан нютагай толи тушаагданхай, Баргажанай Улан нютагай толи бэлдэгдэжэ байна.
Толи хэблэлдэ бэлдэжэ дүүргэһэн бүлэгүүдһээ бэшэ һургуулинуудта урда урилдаанда үгтэһэн даабаринуудаа дабтанабди. Толиингоо удха, бүридхэл нарибшалан харагты – словари оформлять по алфавиту точно по образцу без граф, таблиц, литературных сравнений с указанными курсивами, нумерацией страниц, заглавные слова печатать полужирным шрифтом. Хүдэлмэриин хэмжээн: 3000-4000 үгэһөө үлүү байха зэргэтэй.
Хори буряадуудай шэнжэлһэн хүдэлмэри амяараа хэблэгдэн гараха, тиимэһээ энэ ажалдаа тон наринаар хандагты! Толи бэлдэхэ даабарида хори хэлэтэй бүлэгүүд нютагайнгаа зоной обог, нэрэ, ара нэрэнүүдэй, нютагайнгаа газар уһанай буряад нэрэнүүдэй удха тайлбарилха гэһэн байгаа. Энэ ажалдаа урданай угай бэшэгүүдые хэрэглэжэ, буряад, эвенк, түгэд нэрэнүүдэй удха тайлбарилагты. Урда наадамда эльгээһэн хүдэлмэринүүдтээ материал нэмэжэ эльгээгты.
ШАГАЙН ХОНИН ТАЛА
Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдымнай шэмэг – хун сагаан хонин эрдэниин нэрэтэй хоёрдохи тэмсээн.
а) Блиц-урилдаан «Буряад арадай һуудал, байдал» http://ehehelen.ru/blits-turnir-xxiv-naadam/ гэһэн сайт дээрэ үгтэһэн асуудалнуудта харюу бэлдэхэ.
Энэ урилдаанда бүлгэмэй түлөөлэгшэд урда наадамуудта танилсаһан сэдэбүүдээ дабтан, бэхижүүлэнгээ 20 асуудалда (сайт дээрэхи асуудалнуудһаа) харюу үгэхэ. Буряад арадай һуудал, байдал тодорхойлһон, 5 хушуун мал тухай мэдэсэ үргэдхэһэн, түрэл зоной харилсаа харуулһан үгэнүүдые дабтан бэхижүүлхэ зорилготойгоор энэ даабари үгтэнэ. Түргэн тодо харюунуудаартнай үндэр оноонууд табигдаха.
б) «Бэлигүүн толи» http://ehehelen.ru/beliguun-toli-xxiv-naadam/.Эндэ Э-Х. Галшиевай зохёолһоо үгтэһэн һургаалнуудай удхатай танилсагты. Удхаарнь асуудалнууд үгтэхэ, тэдэндэ харюусаха аргатай болохо ёһотойт (билет соо  2-2 асуудалнууд байха).
 
ШАГАЙН ҮХЭР ТАЛА
«Үнеэтэй айл үлдэхэгүй, булагтай газар гандахагүй» гэһэн үгын ёһоор гандашагүй абьяас бэлигээ харуулха мүрысөөн.
 
БАЯН ХЭЛЭТЭЙ АРАД – ЕРЭЭДҮЙТЭЙ
а) Сэдэбтэ (тематическа) толи. Бүлгэмэй гэшүүд билет татан, асуудалнуудта харюусаха.
1) «Хүнэй дотоодо, гадаада тала» http://ehehelen.ru/sedebte-toli-gadaada-tala-xxiv-naa..
2) «Оршон сагай нэрэ томьёогой толи» http://ehehelen.ru/orshon-sagaj-nere-tomyoogoj-toli-x..
Бүлэг бүхэнһөө 2-2 хүн хабаадахадаа,  сэдэбүүдээр билет абаад, үгтэһэн үгэнүүдые буряад хэлэн дээрэ оршуулхат.
б) Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй http://ehehelen.ru/uran-ugetej-ulgam-heletej-xxiv-naa... Наадамда   ерэһэн үхибүүд сайт дээрэ үгтэһэн 6 онтохонуудай  удха  мэдэхэ болоод ерэхэ. Бүлэгүүдтэ амяарлан   дурадхагдаһан  онтохоной удхаар дэлгэрэнгы хөөрөө бэлдэхэ. Үрөөдэ ороһон хүүгэд  танай хөөрэһэн онтохоной   геройн ябадал шүүлбэрилэн ,   Э-Х. Галшиевай шүлэглэмэл һургаалнуудые баримталан, сэгнэлтэ үгэхэ  аргатай байха ёһотой. (Э-Х. Галшиевай шүлэглэмэл һургаалнуудые эндэ харагты  Уран бэлигтэй 2).
ШАГАЙН ЯМААН ТАЛА
Һүбэлгэн гээшэнь аргагүй, хурдан түргэниинь гайхалтай, бэлшээриин һайниие бэдэрдэг, бэрхэшээл гэжэ мэдэдэггүй ямаанай зан абариие һайшаажа, удаадахи мүрысөө дурадханабди.
БУЯН ХЭШЭГ УРЯАЛАЯ!
а) «Этигэл Хамбадаа Зальбарал». Уран гоёор, сээжээр уншалгын урилдаан. Командын гэшүүд жээрэбэй ёһоор тудаһан Зальбаралай бадагуудые уншаха http://ehehelen.ru/etigel-hambyn-zalbaral гэһэн сайтын номой һан соо Этигэлэй хамба ламын бүтээл татажа абаха.
б) «Доншуур маани» сээжээр гүйсэдхэхэ http://ehehelen.ru/donshuur-maani гэһэн хаягаар үгэнь үгтэбэ. Заатагүй нэгэ бадаг бүлэгэй гол дуушан гансаараа гүйсэдхэхэ, удаань бэшэниинь тодон абаад,саашань суг үргэлжэлүүлхэ жэшээтэй.
в) «Сагаан Дара Эхын магтаал» сээжээр гүйсэдхэхэ: http://ehehelen.ru/sagaan-darhin-sedhel-mete-hurdyn-m..
ШАГАЙН ТЭМЭЭН ТАЛА
Арад зоноо тэдхэдэг, элинсэгэйнгээ нютагта заяан гэжэ магтуулһан ажалша, бүхэриг тэмээндэ зорюулагдаһан шата. Эжы абын дүршэл халан абаха басагад, хүбүүдтэ зорюулагдаһан урилдаан.
а) Уран гартан
Хүндэтэ басагад, гэртээ хониной арһа элдэхэ даабари үгтэнэ. Арһа элдэлгэ тухай Ивалгын дасан тусхай кино буулгажа, наадамай сайт дээрэ табинхай, тэрэниие анхарагты: http://ehehelen.ru/honinoj-arha-eldelge/
АРҺА ЭЛДЭЛГЭ ТУХАЙ
1. Арһаяа уһанда дэбтээхын урдахана үлүү нооһыень хайшалжа абагты.
2. Дэбтээхэ раствор: 10 грамм дабһа 1 литр уһанда хэжэ худхагты, 0,5 формалин нэмэжэ болоно. Уһантнай ходо хүйтэн байха ёһотой, дэбтээхэ сагтнай арһанайнгаа бэлэн болоһонһоо дулдыдаха.
3. Пикель эдеэн: 10-12 грамм уксусна кислота 1 литр уһанда хээд худхаха, 50 грамм дабһа нэмэжэ дахин худхаха. Бэлдэһэн пикель эдеэн соогоо 8-10 час соо арһаяа байлгаха. Дараань арһаяа халимнажа, дахяад энэл эдеэн соогоо 6-8 саг дэбтээн байлгаха.
4. Арһаяа нооһоорнь газаашань харуулаад, 1 һүни дэлгээн хонуулха.
5. Дубитель эдеэн: 4 грамм хромбит, 50 грамм дабһа хоёрые 1 литр уһанда хэжэ худхаха. Энэ бэлдэһэн раствортнай 20-25 градус байха ёһотой. Арһаяа энэ эдеэн соо дэбтээжэ, 10-12 сагай туршада дублени хэхэт. Эхин дээрээ һайса гэдэг худхаха шухала, дараань 1-2 саг болоод заабол худхажа байгты.
6. Арһаяа гаргажа, 8-10 сагай туршада дулаан газарта дэлгээгты (наран доро бэшэ).
7. Нейтрализаци: 1 литр уһанда 4 грамм сода хэгты. Худхаад, арһаяа зөөлэрүүлхын тула 3-4 сагай туршада энэ раствор соо байлгаха. Энээниие хээгүйдэ арһан хахарха, муу болохо.
8. Арһаяа тоһодохо эдеэн: 50 грамм АИ 12 тоһон, 1 томо халбага привацел, 50 мг скипидар, 1 бага халбага сахар. Бүгэдынь худхаад, 1 литр бусалжа байһан уһа нэмээд, һайн худхаха. Сайхан һүнэй үнгэтэй болоһон энэ эдеэгээ арһандаа биирээр түрхихэ. Эдеэ һайса оруулһан арһа элдэхэдэ бэлэн.
9. Арһаяа хатаахадаа тойруулан татаха хэрэгтэй.
Арһа элдэлгээр асуудал байбал, Сультим ламада хандагты: 8 (924) 657-53-00
Арһаар юумэ бүтээхэ гээшэ урматай ажал. Гэртээ элдэһэн арһаараа басагаднай элдэб зүйлнүүдые бүтээжэ, оёдолой онол аргануудтай танилсадаг. Ажалдаа хэрэглэхэ арһа, утаһа, зүү, хурабша г.м. абаад ерэхэ хэрэгтэй. Энэ ажал иимэ оноонуудаар сэгнэгдэхэ: арһа гараараа элдэлгэ – 10 оноо хүрэтэр, бэлэн арһа (худалдаанай) асарбал, 0 оноо абахат; оёдол – 5 оноо. Урда наадануудта дүүргээгүй ажалнуудаа – оёжо байһан арһан дэгэлнүүдээ заабол абаад ерэгты.
б) Модон дархан. Монгол туургатан эртэ сагһаа эхилжэ,хангай дайдаяа,уһа уулаяа  хүндэлэн,амитан бүхэндэ амгалан байдал хүсэн,сай ,сүүгээ үргэдэг заншалтай. 24-дэхи наадамда  модоор һүнэй дээжэ үргэхэ халбага багахан хүнэгтэйнь хэхэ  даабари үгтэнэ.

в) Уран баримал. Хүндэтэ һурагшад, танай анхаралда үгтэһэн үлзын найман тэмдэг болохо “Найман тахил” гэһэн зураг анхарагты. Энэ зурагаар өөһэдын хандаса оруулан, уран баримал бүтээгты.

II ШАТА
БУДДЫН ШАЖАН ТУХАЙ. Хамба Ламын шан абалгын тэмсээн
Дэлхэйн гайхал боложо, буддын шажанай гүн шанарта удхые хизааргүй үндэртэ үргэжэ шадаһан 12-дугаар Бандида Хамба лама Даша-Доржо Этигэлов 2008 онһоо хойшо онсо саадын аргаар чойнжин лама Бимба Доржиевтай харилсан, дээдын номнол дамжуулна.
Этигэл Хамбын сургаал. http://ehehelen.ru/etigel-hambyn-surgaal-xxiv-naadam/
 
Шагналга тухай
 
1, 2, 3-дахи һуури эзэлһэн һурагшадай бүлэгүүдтэ ба тэдэниие бэлдэһэн багшанартань диплом болон мүнгэн шан (30 мянга, 20 мянга, 10 мянган түхэриг) мүн тусхай бэлэгүүд барюулагдаха.
 
ХЭРЭГЛЭХЭ НОМ ЗОХЁОЛ
С.Д. Бабуев, Ц.Ц. Бальжинимаева. «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи»;
В.Махатов, Х.Цыденова «Алтан гадаһан» У-Ү., 2008
«Буряад хэлэн» гэһэн сахим һураха бэшэгэй «Ёһо заншал», «Буряад арад», «Эхэ нютаг», мүн «Синтаксис» гэhэн бүлэг сооһоо «Хэрэгэй бэшэг» сэдэб анхарагты.
«Учение Пандито Хамба Ламы Д.Д.Этигэлова», 2016, 2017;
«Буддаадын шажанай үгын тайлбари толи» 2016;
«Буряад үнэн» һонин болон бусад сонин, сэтгүүл ба номууд;
Ц. Б. Будаев «Оньһон үгэ оншотой» У-Ү., 1988
И. Мадасон «Буряад арадай оньһон, хошоо үгэнүүд», У-Ү, 1960
Замбалова Татьяна «Табан хушуу мал»;
Галдан Ленхобоев «Ашатын һайхан заяан» http://soyol.ru/culture/books/4356/ PDF / 3.9 Мбайт энэ файл татажа абаха;
Лодон Линховоин «Лодон багшын дэбтэрһээ» http://soyol.ru/culture/books/4357/PDF / 3.65 Мбайт энэ файл татажа абаха;
Сүлжээндэ ороод, фейсбук холбоондо Хамба лама Дамба Аюшеевэй хуудаһа хараха;
http://ehehelen.ru
 
Ямар нэгэн асуудалай гарабал, аймагайнгаа шэрээтэ ламанарта, мүн энэ сахим хаягаар хандажа болохо: exexelen@gmail.com
Я. Ц. Ивахиновагай гар утас: +7 951 636 9069
 
Наадамда хабаадаха мэдүүлгэеэ (регистрационый лист) 5 һарын 16 болотор exexelen@gmail.com  хаягаар эльгээгты.

13 апреля 2018 года в Буддийском университете завершился второй в этом году , XXII Конкурс по Бурятскому языку "Эхэ хэлэн - Манай Баялиг" , который прошел при поддержке Министерства Культуры Республики Бурятия. 

Победителями конкурса стали школьники Бичурского района села Харлун, Харлун представил две команды на этом конкурсе, уровень подготовки видно что очень хороший у школьников. А один из участников с села Харлун Барас Дайндаров стал в этом году победителем Бурятского Республиканского конкурса Батар Дангина и занял почтеное 1 место. А Бурятская Гимназия № 29 г.Улан-Удэ показала хороший результат на этом конкурсе и заняла 4 место. . 


Этот конкурс приобрел статус высокий и участники школьники конкурса достигают хороших результатов в знании Бурятского языка. Если брать первые конкурсы и сейчас какие проводятся , мы видим, что результаты очень хорошие и этот конкурс нужно продолжать ни смотря на трудности и препятствия с которыми сталкиваемся иногда. 
Радует, что в возрождении Бурятского языка участвуют как и крупные торговые сети, так и Министерства Республики Бурятия. 
Этот конкурс прощел при поддержке Министерства Культуры Республики Бурятия. 
Язык - это наше богатство. 
Конкурс не только повышает знание Бурятского языка, но так же учат детей разным навыкам, таким как: 
Вышивание , работа по дереву, выделывание кожи, изготовление скульптур из пластилина, учат детей песням, ставить сценки и так далее.. 


«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ». БҮГЭДЭ БУРЯАДАЙ ҺУРГУУЛИНУУДАЙ ХООРОНДО ИВАЛГЫН ДАСАНДА ҮНГЭРЖЭ БАЙДАГ XХIII НААДАМАЙ ДҮНГҮҮД 


«БУРЯАД ХЭЛЭН» 
гэжэ номинациин Эрхим бүлэгүүд 
1. Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда һургуули 
2. Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй 1-дэхи бүлэг 
3. Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда һургуулиин "Урагшаа" бүлгэм 
4. Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда һургуулиин "Жэмбүүр" бүлгэм 
5. Сэлэнгын аймагай Галуута нуур хотын 4-дэхи дунда һургуули 
6. Эрхүү можын Оһын аймагай Үбэсын хүүгэдэй уран бэлигэй байшан 
7. Сэлэнгын аймагай Жаргалантын дунда һургуули 


ЭТИГЭЛ ХАМБАДАА ЗАЛЬБАРАЛ, ДОНШУУР МААНИ, САГААН ДАРА ЭХЫН МАГТААЛ 
I ҺУУРИ Сэлэнгын аймагай Жаргалантын дунда һургуули 
II ҺУУРИ Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат 
III ҺУУРИ Сэлэнгын аймагай Сэлэн-Дүүмын дунда һургуули 


УРАН ГАРТАН 
I ҺУУРИ Дармаева Лена, Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй 1-дэхи бүлэг 
II ҺУУРИ Токтохоева Баира, Ивалгын аймагай Оронгын дунда һургуули 
III ҺУУРИ Чойдонова Алина, Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази 

МОДОН ДАРХАН 
I ҺУУРИ Бадмаев Заято, Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй 1-дэхи бүлэг 
II ҺУУРИ Цынгуев Игорь, Сэлэнгын аймагай Сэлэн-Дүүмын дунда һургуули 
III ҺУУРИ Гомбоев Цыдып, Баргажанай аймагай Хилганын дунда һургуули 


УРАН БАРИМАЛ 
I ҺУУРИ Урбанеев Галсан, Зэдын аймагай Петропавловкын һургуулинуудай бүлэг 
II ҺУУРИ Цыдыпова Катьяни, Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази 
III ҺУУРИ Эрдынеев Олзо, Улаан-Үдэ хотын 54-дэхи дунда һургуули 


ХАМБА ЛАМЫН ШАН АБАЛГЫН ТЭМСЭЭН 
I ҺУУРИ Чойдонов Арсений, Зэдын аймагай Петропавловкын һургуулинуудай бүлэг 
II ҺУУРИ Батуева Эржена, Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда һургуули 
III ҺУУРИ Нанзатов Зоригто, Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат 
суури сургуули оноо 
1 Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй 1-дэхи бүлэг 
2 Сэлэнгын аймагай Жаргалантын дунда һургуули 
3 Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда һургуулиин "Жэмбүүр" бүлгэм 
4 Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази 
5 Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда һургуули 
6 Зэдын аймагай Петропавловкын һургуулинуудай бүлэг 
7 Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат 
8 Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда һургуулиин "Урагшаа" бүлгэм 
9 Бэсүүрэй аймагай Харланай үхибүүдэй 2-дохи бүлэг 
10 Сэлэнгын аймагай Ноёхоной дунда һургуули 
11 Эрхүү можын Оһын аймагай Үбэсын хүүгэдэй уран бэлигэй байшан 
12 Улаан-Үдэ хотын 54-дэхи дунда һургуули 
13 Зэдын аймагай Цагаатайн дунда һургуули 
14 Сэлэнгын аймагай Сэлэн-Дүүмын дунда һургуули 
15 Улаан-Үдэ хотын суглуулагдамал "Тэрэнги" бүлэг 
16 Улаан-Сүхэ аймагай Шаргалжанай дунда һургуули 
17 Мухаршэбэрэй аймагай Галтайн дунда һургуули 
18 Ивалгын аймагай Оронгын дунда һургуули 
19 Сэлэнгын аймагай Харганаагай дунда һургуули 
20 Хориин аймагай Хориин 2-дохи дунда һургуули 
21 Захааминай аймагай Мэлын дунда һургуули 
22 Баргажанай аймагай Хилганын дунда һургуули 
23 Сэлэнгын аймагай Галуута нуур хотын 4-дэхи дунда һургуули 
24 Улаан-Үдэ хотын Зандан Жуу түб 
25 Улаан-Үдэ хотын 38-дахи дунда һургуули 
26 Сэлэнгын аймагай Новоселенгинскын дунда һургуули 
27 Хурамхаанай аймагай Хурамхаанай 1-дэхи дунда һургуули 
28 Яруунын аймагай Нарһатын 1-дэхи дунда һургуули 
29 Улаан-Үдэ хотын 49-дэхи дунда һургуули 
30 Сэлэнгын аймагай Үбэр-Зоохэйн дунда һургуули 
31 Хяагтын аймагай Хяагта хотын 3-дахи дунда һургуули 
32 Ивалгын аймагай Гэльбэрын дунда һургуули 
33 Ивалгын аймагай hужаагай дунда һургуули 
34 Ивалгын аймагай Дээдэ-Ивалгын дунда һургуули 
35 Ивалгын аймагай Доодо-Ивалгын дунда һургуули 
36 Хяагтын аймагай Хяагта хотын 2-дохи дунда һургуули 
37 Сэлэнгын аймагай Галуута нуур хотын гимнази 
38 Улаан-Үдэ хотын 56-дахи физикэ ба тоо бодолгын шэглэлтэй һургуулиин "Солонго" бүлэг 
39 Улаан-Үдэ хотын 19-дэхи дунда һургуули 
40 Захааминай аймагай Нуртын ба Үлэнтын дунда һургуулинуудай суглуулагдамал бүлгэм 
41 Улаан-Үдэ хотын 42-дохи дунда һургуули 
42 Улаан-Үдэ хотын 35-дахи дунда һургуули 
43 Улаан-Үдэ хотын 46-дахи дунда һургуулиин "Найрамдал" бүлгэм 
44 Улаан-Үдэ хотын 44-дэхи дунда һургуули 
45 Улаан-Үдэ хотын 32-дохи дунда һургуули 
46 Улаан-Үдэ хотын 57-дохи дунда һургуули 
47 Улаан-Үдэ хотын 46-дахи дунда һургуулиин "Минии нютаг" бүлгэм 
48 Зэдын аймагай Дээдэ-Ториин дунда һургуули 
49 Сэлэнгын аймагай Галуута нуур хотын 5-дахи дунда һургуули 
50 Улаан-Үдэ хотын 64-дэхи дунда һургуули

Страница 1 из 3